Autor : Marek W. PIŁAT
CZĘŚĆ I. DOKUMENTY ŹRÓDŁOWE
Dział A. Dokumenty archiwalne - część nr 3.
Archiwum Państwowego w Koszalinie - Oddział w Szczecinku posiada zawartą w kilku teczkach dokumentację strat wojennych (za okres II WŚ) w substancji miejskiej miasta Szczecinka i z tego powodu wydaje się być możliwe ustalenie "bilansu otwarcia" polskości Szczecinka.
Dokumenty będące podstawą do sporządzenia niniejszego bilansu zawarte są w zespole aktowym "Starostwo Powiatowe w Szczecinku" i składają się z fragmentarycznej zawartości kilku teczek w tym częściowo teczki nr 219, teczki nr 90 oraz teczki nr 221 zawierającej m.in. plan miasta Szczecinka.
Teczka nr 219.
Dokumenty z kart nr nr 49 - 51
"Spis budynków użyteczności publicznej miasta Szczecinka wg stanu z maja 1945 r."


Ocena przedstawionych dokumentów :
1."Spis budynków użyteczności publicznej miasta Szczecinka" to dokument sporządzony na 3 arkuszach grubego, pożółkłego dziś papieru formatu zbliżonego do formatu A-4 . Dokument o numerze 49 sporządzono na arkuszu o wysokości 280 mm - obcięto zapewne część zapisanego już arkusza papieru. Stało się to prawdopodobnie z powodu powszechnego braku papieru w tym czasie.
Pozostałe wymienione dokumenty mają szerokość formatu A-4 tj. 210 mm, ale ich boczne krawędzie posiadają ślady obcinania. Z tego powodu należy przyjąć, że format A-4 nadano dokumentom po sporządzeniu.
Wszystkie arkusze dokumentu są kopiami wykonanymi na maszynie do pisania nie posiadającej polskich czcionek.

Dokument na stronie pierwszej posiada oznaczenie tytuł , który brzmi : "Wykaz budynkow panstwowych uzytecznosci publicznej miasta Szczecinka", przy czym w słowie "Szczecinka" popełniono skorygowany błąd maszynowy polegający na dwukrotnym wpisaniu litery "z". Na stronie tej nie ma oznaczenia numeru strony, które występują na następnych arkuszach dokumentu w nagłówku strony.

Brak jest w dokumencie informacji o tym kto, jaka instytucja sporządziła "Wykaz".
Gdyby w piśmie przewodnim Urzędu Pełnomocnika Rządu R.P. na obwód Szczecinek z dnia 4 lipca 1945 roku, sygnowanym znakiem Bd.Bud. 34/4 a opublikowanym w części nr 1 niniejszego opracowania omawiany teraz Wykaz nie był wymieniony w zbliżonej treści tytule "Spis budynkow uzytecznosci publicznej" brak byłoby jakiegokolwiek powiązania z resztą dokumentów nin. "Bilansu".

Cechą wspólną wszystkich dokumentów jest sposób porządkowania danych merytorycznej treści dokumentu, przy czym wszystkie karty dokumentu posiadają podobnie rozmieszczone nagłówki tabeli oraz opisy kolumn tabeli.
Przypuszczać można że dokument w całości sporządziła jedna osoba posiadająca umiejętność pisania na maszynie.
Na wszystkich kartach znajdują się odręczne, sporządzone ołówkiem adnotacje - w dużej mierze nieczytelne lub niezrozumiałe. Brak możliwości sprawdzenia czy kolumna "Liczba porządkowa" jest wypełniona ze względu na mocny poszyt lub sklejenie kart dokumentu w poszycie.
Dokumenty nie posiadają jakichkolwiek podpisów, paraf ani odcisków pieczęci.

Stan zachowania dokumentów :
Zastosowałem metodę stanfordzką zalecaną przez archiwistów i konserwatorów, z którą zapoznała mnie opiekunka zbiorów, p.o. Kierownika Oddziału Szczecinek AP Koszalin p. mgr Monika GŁUSZAK, wzbogacając wiedzę ze strony internetowej UJ. Oceniam ten zespół dokumentów jako należący do kategorii II - lekko uszkodzony, nadający się do renowacji. Papier łamliwy, mocno przeżółcony co pozwala uznać papierowe podłoże dokumentów za zakwaszone. Nie stosowałem testera "pHisak".

Pochodzenie dokumentów :

Dokumenty są w zbiorach Archiwum Państwowego Koszalin, Oddział w Szczecinku i znalazły się w posiadaniu tegoż archiwum po przekazaniu ich przez organ administracji terenowej.
Ponieważ na żadnym z dokumentów będących kopiami nie ma pieczęci polskich instytucji, ani też wymienionych nazwisk osób ówcześnie zatrudnionych lub przebywających w Szczecinku można by uznać prezentowane dokumenty za niepełnowartościowe, jednak ze względu na zawarte informacje mają kapitalne znaczenie dla oceny sytuacji w mieście Szczecinek kilka miesięcy po ustanowieniu tam polskiej władzy państwowej.
Brak pewności, że dokumenty te zostały wysłane, przekazane lub użyte zgodnie z przeznaczeniem przez administrację państwową. Jedynym argumentem jest przetrzymanie ich przez kilkadziesiąt lat przez administracje terenową.


Treść dokumentu

Wartość dokumentu zdecydowanie obniża brak odcisków pieczęci, podpisów, parafek. Niemniej jest to dokument o dużym znaczeniu dla historii miasta Szczecinka, zwłaszcza w połączeniu z innymi posiadanymi przez AP Koszalin Oddział Szczecinek dokumentami z tego okresu.
Dokument wymienia wszystkie lub prawie wszystkie (badania w tej sprawie trwają) obiekty użyteczności publicznej miasta Szczecinka wraz z ich niemieckimi właścicielami sprzed 27 lutego 1945 roku. W dokumencie zawarte są adresy oraz niemieckie nazwy urzędów i instytucji na przemian z polskimi nazwami tych instytucji, o ile były odpowiedniki. Ponadto obiekty te są podzielone na kategorie, których dokument wymienia aż osiem, a mianowicie :
1). Budynki administracji
2). Szkoły
3). Kościoły
4). Banki
5). Poczta
6). Budynki wojskowe
7). Budynki użyteczności publicznej (wodociągi, łąźnia, rzeźnia, straż pożarna etc.)
8). Różne (np. dom starców, muzeum, przystań dla motorówek prz Zamku etc.)

Dokonany w dokumencie podział na kategorie nie jest powszechnie stosowany w podobnych dokumentach tego okresu i pozwala to stwierdzić, że osoba będąca autorem "Wykazu" posiadała sporą wiedzę z zakresu znajomości państwa i prawa.

Istotne są też adnotacje zawarte w kolumnie "obec. zaj." - co najprawdopodobniej oznacza "obecnie zajęte", gdzie zawarta jest informacja o wykorzystaniu obiektów. Spora część tych obiektów w spisie ma odnotowane "sow." lub "sow" co prawdopodobnie oznacza iż obiekt zajęty był przez Armię Czerwoną. Poniżej tych uwag często spotyka się poniżej znak cudzysłowu jako odnośnik, znak zastępujący prawdopodobnie skrót "sow".

W całym dokumencie, który zawiera ogółem 60 pozycji dotyczących 60 obiektów na terenie Szczecinka tylko trzykrotnie występuje polska nazwa placu lub lokalizacji, a mianowicie Rynek (w odniesieniu do ratusza - prawdopodobnie mowa o placu Wolności oraz dwukrotnie Zamek).
Pozwala to datować dokument na okres wcześniejszy niźli pozostałe dot. szkód wojennych. Można przypuszczać, że dokument ten powstał po 21 marca 1945 r. (powołanie polskiej władzy) a przed lipcem 1945 roku. Przypuszczenie to prawdopodobnie potwierdzi odręczna poprawka ze strony pierwszej dokumentu o zajęciu tzw. "Pommernhaus" przez "Dyr.Las.Państw."
Drugą przesłanką do datowania tego dokumentu jest wymieniony w piśmie "Katolicki Koscioł" przy Klosterweg 23 (dzisiejsza ul.Klasztorna). Wbrew upowszechnianym informacjom - nawet w okresie II wojny światowej w Szczecinku nie było parafii rzymsko-katolickiej. Najbliższa parafia rzymsko-katolicka znajdowała się w Hammerstein (Czarne) i do kościoła w Czarnem jeździli ludzie (robotnicy dobrowolni ?) z Neustettin (Szczecinka) w czasie wojny. Przypuszczać należy iż po 21 marca 1945 roku budynek tzw. małego kościoła w Szczecinku został przejęty na kościół rzymsko-katolicki. Sprawa ta wymaga jeszcze zbadania.

Cechą łącząca niniejsze dokumenty z innymi dokumentami dot. szkód wojennych a wykonanymi w placówkach podległych Pełnomocnikowi Rządu RP na powiat szczecinecki. Tą cechą jest rubryka "Stop. zniszczenia" - w tym dokumencie wypełniona nieco odmiennie, gdyż tym razem cyframi arabskimi od 1 do 3 (w innych dokumentach cyfry rzymskie).
Dowodem tego twierdzenia jest to, że jak wynika z dokumentów zawartych w teczce nr 221 zespołu "Starostwo Powiatowe w Szczecinku" była to inicjatywa miejscowa, inicjatywa urzędników Urzędu Pełnomocnika Rządu R.P. na obwód Szczecinek. Odnosząc tą uwagę do autora dokumentu oraz przypuszczalnej daty sporządzenia omawianego dokumentu można przypuszczać, że autor dokumentu znalazł później zatrudnienie w Urzędzie Pełnomocnika Rządu RP na obwód Szczecinek.

Prace nad dokumentami są kontynuowane ! Zapraszam !


Aktualnie autor zaprasza do obejrzenia prezentacji omówionych wstępnie dokumentów.


UWAGA ! Plik prezentacji ok. 3 Mb.

Prezentacja umożliwia wielokrotne powracanie do obrazów dokumentów. "Przyciski" manipulatorów prezentacji znajdują się w górnej cześci prezentacji .
Zapraszamy !
Ponadto opublikowano dokumenty :
Dokumenty z kart nr nr 38 - 43, 45 - 48
"Spis budynków zniszczonych w czasie działań wojennych w mieście Szczecinek" -
publikowane jest chwilowo tylko wstępne omówienie oraz prezentacja tych dokumentów, które są dopiero opracowywane.
Plik prezentacji ok. 10 Mb -


Dokumenty z kart nr nr 7 - 8, 52 - 57
"Wykaz szkód wojennych, szczegółowy w mieście Szczecinek województwo Zachodnie Pomorskie" -
wraz z korespondencją z Pełnomocnikiem Rządu RP, pismem przewodnim z naniesionymi poprawkami (brudnopis ?) - opublikowano wstępne omówienie oraz prezentacje dokumentów. Plik prezentacji ok. 9 Mb -


Dokumenty z kart nr nr 1 - 6
"Instrukcja wykonania uproszczonego spisu szkód wojennych w budynkach mieszkalnych, gospodarczych i przemysłowych" -
z Ministerstwa Odbudowy RP z czerwca 1945 r. - publikowana jest wstępne omówienie dokumentów oraz ich prezentacja. Plik prezentacji ok. 9 Mb -

Teczka nr 90.
Dokumenty z kart nr nr 7 - 12
"Wykaz szkód wojennych, szczegółowy w mieście Szczecinek województwo Zachodnie Pomorskie"
-prawdopodobnie kopia egzemplarza przesłanego do Pełnomocnika Rządu RP a znanego już z zawartości teczki nr 219 - opublikowane omówienie wstępne oraz prezentacja dokumentów. Plik prezentacji ok. 9 Mb -
Zapraszamy !
18 października 2004 r.
Powrót do PLUS-MINUS