Autor : Marek W. PIŁAT
CZĘŚĆ I. DOKUMENTY ŹRÓDŁOWE
Dział A. Dokumenty archiwalne - część nr 4.
Archiwum Państwowego w Koszalinie - Oddział w Szczecinku posiada zawartą w kilku teczkach dokumentację strat wojennych (za okres II WŚ) w substancji miejskiej miasta Szczecinka i z tego powodu wydaje się być możliwe ustalenie "bilansu otwarcia" polskości Szczecinka.
Dokumenty będące podstawą do sporządzenia niniejszego bilansu zawarte są w zespole aktowym "Starostwo Powiatowe w Szczecinku" i składają się z fragmentarycznej zawartości kilku teczek w tym częściowo teczki nr 219, teczki nr 90 oraz teczki nr 221 zawierającej m.in. plan miasta Szczecinka.
Teczka nr 219.
Dokumenty z kart nr nr 7 - 8, 52 - 57
"Wykaz szkód wojennych, szczegółowy w mieście Szczecinek województwo Zachodnie Pomorskie" - wraz z korespondencją z Pełnomocnikiem Rządu RP, pismem przewodnim z naniesionymi poprawkami itd.


Ocena przedstawionych dokumentów :
1. "Wykaz szkód wojennych, szczegółowy w mieście Szczecinek województwo Zachodnie Pomorskie według okólnika M.O. Nr 3526 Dnia 17.7.1945 r. 15.6.45 r."to zespół dokumentów na kartach 52 - 57 zawierających wykaz wraz z pismem przewodnim z dnia 18 lipca 1945 r. oraz dwa dokumenty (karty 7 i 8) tematycznie związane z powstawaniem "Wykazu" a będące kopiami prowadzonej korespondencji urzędowej. Dokumenty te zostały dołączone do prezentacji, gdyż znakomicie ilustrują ogrom trudności pokonywanych przez ludzi w początkach polskiej państwowosci tych ziem.

Podstawowy dokument (karty 53 - 57) sporządzony został na 5 arkuszach pożółkłego papieru o szerokości posiadanej przez format A-4 . Wysokości poszczególnych arkuszy dokumentu są następujące : karta nr 53 - 272 mm; karta nr 54 - 276 mm; karta nr 55 - 272 mm; karta nr 56 - 274 mm; karta nr 57 - 238 mm.
Przytoczony wyżej tytuł wykazu zawiera skreślenie (jak wyżej). Prawdopodobnie skreślono datę "17.7.1945 r." jako niezgodną z datą wspomnianego okólnika (instrukcji) Ministerstwa Odbudowy, który z całą pewnością pochodzi z czerwca 1945 r.
Wynikałoby z tego, że skreślona data 17 lipca 1945 r. jest datą sporządzenia Wykazu w Szczecinku.

Pierwsza strona tego "Wykazu" zawiera sygnaturę " Formularz Nr. 1" i jest tabelarycznym wykazem budynków z określeniem adresu (ulicy), numeru pol. (domu ?), numer hipoteczny, kubatury budynku w m., rodzaju budynku, wartości budynku w złotych w cenach sprzed 1 września 1939 r., procentowego wskaźnika zniszczenia obiektu oraz wartości szkód w złotych z 1939 roku.
Formularz jest zgodny z wzorcem zawartym w "Instrukcji wykonania uproszczonego spisu szkód wojennych" Ministerstwa Odbudowy z czerwca 1945 r. publikowanym jednocześnie .
Nazwy ulic nie są uporządkowane alfabetycznie. Na wszystkich kartach znajdują się odręczne, sporządzone ołówkiem adnotacje - w większości dotyczące wartości obiektów lub wartości szkód. Ponadto znaleźć można nieczytelne lub nie zawsze zrozumiałe adnotacje dotyczące adresów zniszconych domów etc..

Karta nr 52 (pismo przewodnie) zostało sporządzone na papierze o formacie A-5 (połowie formatu A-4).
Dokument ten posiada nagłówek o treści : Wydzial Budowlany Drogowo-Kanalizacyjny przy Zarzadzie Miejskim w Szczecinku, który określa instytucję sporządzającą dokument. Adresatem dokumentu jest "Powiatowy Zarzad Drogowy w Szczecinku". Znana jest data sporządzenia dokumentu - 18 lipca 1945 roku oraz miejsce "Szczecinek" - zgodne z nazwą sporządzającego. Pismo podpisał Ref.Wydzialu Budowlanego S. Boguslawski. Jest na piśmie odręczny podpis - niestety "w.z." czyli "w zastępstwie". Podpis jest odczytywalny jako "S Bogusl..."

Dokumenty 7 (format A-5) oraz nr 8 to kopie korespondencji Biura Techniczno-Budowlanego Pełnomocnika Rządu RP na obwód Szczecinek z zarządami gminnymi (karta nr 7) oraz z nadrzędnym Urzędem w sprawie organizacji pracy ekip inwentaryzujących szkody wojenne.
Arkusze dokumentu nr 7, 9, 52-57 są kopiami wykonanymi na maszynie do pisania nie posiadającej polskich czcionek. Dokument nr 8 jest prawdopodobnie oryginałem.

Dokumenty nie posiadają odcisków pieczęci.

Stan zachowania dokumentów :
Ocena dokonanna metodę stanfordzką zalecaną przez archiwistów i konserwatorów.
Oceniam ten zespół dokumentów jako należący do kategorii II - lekko uszkodzony, nadający się do renowacji. Papier łamliwy, mocno przeżółcony co każe uznać papierowe podłoże dokumentów za zakwaszone. Nie stosowałem testera "pHisak".

Pochodzenie dokumentów :

Dokumenty są w zbiorach Archiwum Państwowego Koszalin, Oddział w Szczecinku i znalazły się w posiadaniu tegoż archiwum po przekazaniu ich przez organ administracji terenowej.
Chociaż na żadnym z dokumentów nie ma pieczęci polskich instytucji, natomiast znajdują sie na nich podpisy osób historycznych wielokrotnie pojawiających się w dokumentach tych instytucji z tego okresu - należy uznać te dokumenty jako autentyczne.
Brak pewności, że dokumenty te zostały wysłane, przekazane lub użyte zgodnie z przeznaczeniem przez administrację państwową mimo załączenia pisma przewodniego (karta nr 52). Natomiast faktem jest pojawienie się udoskonalonego dokumentu, uwzględniającego odręczne poprawki, z podsumowaniami itd. Dokument ten jest także publikowany .Nie wiadomo, czy wspomniany, udoskonalony dokument jest tym wysłanym wraz z Planem miasta Szczecinka. Można snuć przypuszczenia, że dokument z teczki nr 90 jest kopią dokumentów wysłanych do władz wojewódzkich. Potwierdzeniem tego przypuszczenia mogło by być odnalezienie oryginału w archiwach wojewódzkich w Szczecinie.

Treść dokumentu


Karty 52 - 57
Dokument zawiera spis 130 budynków w miescie Szczecinek wykonany pismem maszynowym. Oprócz tego wpisano ołówkiem odręcznie ołówkiem 1 pozycję na karcie nr 54 (Pruska 26 - 1480 m. sześć.)
Wykaz budynków sporządzony jest ulicami, lecz nazwy ulic są nieuporządkowane alfabetycznie.
Spośród wymienionych nazw ulic większość ulic ma polskie brzmienie nazw, także niemieckich (np. ul. Bismarka). Większość nazw ulic w wykazie to swobodne tłumaczenie lub fonetyczny zapis nazwy niemieckiej. Jedenaście ulic wymienionych w Wykazie posiada nazwy w swoim pierwotnym, niemieckim brzmieniu i zapisie (np. Lothar Bucher Weg, Lehmuehl etc.). Przy niektórych nazwach ulic wpisano odręcznie aktualne, polskie nazwy ulic np. ul. Szkocka 2 posiada odręczny dopisek ołówkiem "Karlstr." (karta 55). Dopiski te mogą odnosić się też do odmiennej lokalizacji - zdarza się, że domy położone są przy dwóch i więcej ulicach. Rozstrzygnięcie tego problemu możliwe jest tylko poprzez wizję lokalną oraz zebranie dodatkowej dokumentacji.
Można przyjąć, że wówczas, w roku 1945 przyjęto trzeźwą zasadę by oznaczać obiekty w oparciu o istniejące oznaczenia (tabliczki) w terenie oraz zachowaną poniemiecką dokumentację miejską. Zasada ta pozwalała na sprawne i szybkie odnalezienie osób, instytucji, doręczanie przesyłek.
Ponadto stopniowe pojawianie się nazw polskich ma związek ze stopniowym zasiedlaniem miasta przez ludność polską i deportowaniem ludności niemieckiej.

Ani razu nie wykorzystano w Wykazie kolumny "Numer hipoteczny" - w zasadzie służyła ona do nanoszenia poprawek adresów.
Kolumna "Nr. pol" zawiera numery porządkowe domów - możliwe, iż skrót ten pochodzi z terminologii niemieckiej (policja budowlana) i wyjaśnienie tego problemu trzeba chwilowo odłożyć na później.

Kolumna "Rodzaj budynku" zawiera tylko opis "mieszk." czyli mieszkalny i zgodne to jest z Instrukcją M.O. Jak wynika z tego w Wykazie nie ujęto ani jednego budynku użyteczności publicznej lub budynku przemysłowego.

Dwie kolumny są w pełni wypełnione pismem maszynowym. Pierwsza z nich - "Kubatura w m." zawiera wypełnione wszystkie pozycje.
Tylko wspomniana pozycja dopisana do wykazu (Pruska 26) posiada dopisek kubatury wykonany odręcznie ołówkiem.

Również kolumna "% zniszczenia" została w pełni wypełniona pismem maszynowym.
Na tej podstawie można przyjąć, że Wykaz został sporządzony w dwóch etapach . Pierwszy etap polegał na zewidencjonowaniu budynków, ustaleniu ich kubatury oraz procentowego wskaźnika zniszczenia a następnie sporządzeniu wykazu na maszynie. Drugi etap polegał na wyliczeniu wartości całego budynku w cenach sprzed 1 września 1939 r. oraz wartości szkód wojennych w cenach sprzed 1 września 1939 r.

Dane te zostały zawarte w dwóch kolumnach i w całości wpisane odręcznie ołówkiem. Wartości wymienione we wspomnianych kolumnach nie zostały podsumowane, stąd przypuszczenie, że Wykaz ten miał charakter roboczy.

Karty 7 - 8 - 9
Dokument z kart nr 7 posiada podpis Pełnomocnika Rządu RP na obwód Szczecinek - J. Łysakowskiego. Podpis ten wielokrotnie pojawia się na różnych dokumentach z tego okresu i nie budzi uwag co do autentyczności. Ponadto dokument sygnowany jest przez inż. Edmunda Grzelczaka - kierownika Biura Techniczn9o-Budowlanego Pełnomocnika Rządu RP na obwód Szczecinek. Wydaje się również iż to inż. Grzelczak naniósł własnoręcznie nazwy miejscowości, w których znajdowały się Zarządy Gminne. Wynika z tego, że w lipcu 1945 roku obwód szczecinecki posiadał 10 gmin (aktualnie - rok 2004 - 6 gmin, w tym 2 gminy w Szczecinku). Z zapisu wynika, że istniały gminy w Krągach oraz niedalekim Łubowie, ponadto w dosyć odległym Krosinie (dziś pow. Świdwin). Autorowi nie udało się jeszcze ustalić obecnej nazwy miejscowości "Klauszewo".
Treścią korespondencji jest żądanie przydzielenia dla każdej grupy fachowców szacującej szkody wojenne w gminie jednego zaprzęgu konnego wraz z pracownikiem Zarządu Gminnego. W piśmie wymieniony jest termin wykonania ewidencji szkód wojennych do 19 lipca 1945 . a pismo posiada datę 10 lipca 1945 r. - trzeba przyjąć, że w porównaniu z ogromem prac był to szaleńczo krótki okres.

Dokument z karty nr 8 jest meldunkiem Biura Techniczno-Budowlanego do przełożonego - Pełnomocnika Rządu RP na obwód Szczecinek w sprawie organizacji pracy grup objazdowych szacujących szkody wojenne. Meldunek zawiera także prośbę o przydzielenie na dzień 11 lipca 1945 r. samochodu "półciężarowego" do przewiezienia osób szacujących szkody wojenne w czterech gminach. W piśmie tym nie wymienia się już miejscowości Krosino. Ponadto wynika z niego, że jedynie w Szczecinku oraz na trasie Szczecinek - Poznań nie było problemów z zorganizowaniem transportu, natomiast tempo realizacji operacji szacowania szkód wojennych w gminach dalej położonych od Szczecinka hamował brak środków transportu lub też nie było możliwości sensownego zorganizowania transportu konnego jednego dnia w dwie strony (dla przykładu przejazd zaprzęgu konnego na trasie Barwice - Szczecinek - Barwice (50 km) zajmowałby około 5-6 godzin i ograniczał by możliwości podróży tym zaprzęgiem po terenie gminy.
Cechą szczególna jest dopisek dokonany na innej maszynie do pisania a zawierający prośbę o przydzielenie samochodu. Dokument nie jest podpisany.

Dokument z karty nr 9 jest potwierdzeniem, że termin szacowania szkód wojennych w mieście Szczecinek, a który wymieniono na karcie nr 7 - został dotrzymany. Jak wypadło dotrzymanie tego terminu w gminach obwodu Szczecinek nie wiadomo.
Zdumienie budzi nazwa komórki organizacyjnej Zarządu Miejskiego w Szczecinku wymieniona w nagłówku pisma : Wydział Budowlany Drogowo- Kanalizacyjny, który w skrócie nazywany był Wydziałem Budowlanym. Możliwe, że nazwa tej komórki brzmiała Wydział Budowlany i Drogowo-Kanalizacyjny, ale obawa przed zniszczeniem dokumentu nie pozwala na to ustalenie w ten sposób i zmusza do zainteresowania się strukturą władz polskich na Pomorzu w tym okresie.

Adresatem pisma jest Powiatowy Zarząd Drogowy w Szczecinku co zastanawia badacza, gdyż co może mieć wspólnego instytucja powiatowa związana z drogownictwem przy szacowaniu szkód wojennych przede wszystkim w budynkach (jak wynika z załączonego wykazu).
Nieznane są ówczesne powiązania struktur władzy państwowej i podobnie jak wyżej - zmusza to do dalszych badań.

Podobne zdziwienie powoduje zauważalny fakt, że osoba podpisująca w zastępstwie "w.z" za S. Boguslawskiego złożyła podpis o treści zbliżonej do nazwiska osoby, którą zastępowała. Rodzi to przypuszczenie o niewysokich kwalifikacjach biurowych zastępcy S. Boguslawskiego.

Pełna, szczegółowa ocena wyżej wymienionych dokumentów z teczki nr 219 zostanie przedstawiona w terminie późniejszym.
Zapraszam !
.

Autor zaprasza do obejrzenia prezentacji omówionych wstępnie dokumentów.


UWAGA ! Plik prezentacji ok. 10 Mb.

Prezentacja umożliwia wielokrotne powracanie do obrazów dokumentów. "Przyciski" manipulatorów prezentacji znajdują się w górnej części prezentacji .
Zapraszamy !
Ponadto opublikowano dokumenty :

Dokumenty z kart nr nr 38 - 43, 45 - 48
"Spis budynków zniszczonych w czasie działań wojennych w mieście Szczecinek" -
publikowane jest chwilowo tylko wstępne omówienie oraz prezentacja tych dokumentów, które są dopiero opracowywane.
Plik prezentacji ok. 10 Mb -


Dokumenty z kart nr nr 49 - 51
"Spis budynków użyteczności publicznej miasta Szczecinka wg stanu z maja 1945 r."
- opublikowane wstępne omówienie oraz prezentacja wyżej wymienionych dokumentów. Plik prezentacji ok. 3 Mb -

Dokumenty z kart nr nr 1 - 6
"Instrukcja wykonania uproszczonego spisu szkód wojennych w budynkach mieszkalnych, gospodarczych i przemysłowych" -
z Ministerstwa Odbudowy RP z czerwca 1945 r. - publikowana jest wstępne omówienie dokumentów oraz ich prezentacja. Plik prezentacji ok. 9 Mb -

Teczka nr 90.
Dokumenty z kart nr nr 7 - 12
"Wykaz szkód wojennych, szczegółowy w mieście Szczecinek województwo Zachodnie Pomorskie"
-prawdopodobnie kopia egzemplarza przesłanego do Pełnomocnika Rządu RP a znanego już z zawartości teczki nr 219 - opublikowane omówienie wstępne oraz prezentacja dokumentów. Plik prezentacji ok. 9 Mb -
Zapraszamy !
18 października 2004 r.
Powrót do PLUS-MINUS